eo = Esperanto + L^{A}TEX

by Sergei Pokrovsky

20th August 1999

Abstract

On the basis of Babel and MLTEX packages this collection eo implements hyphenation for Esperanto texts in OT1/Latin-3 encoding. The L^{A}TEX 2ε stuff is presented in English, the specialties of the esperantic hyphenation are dealt with in Esperanto. (Thus bilingual typesetting is illustrated.)

de Sergio Pokrovskij

20ª de aŭgusto, 1999

Resumo

Surbaze de la pakaĵoj Babel kaj MLTEX la kolekto eo realigas vortotranĉadon por Esperantaj tekstoj en la kodoj OT1/Latin-3a. La problemaro de L^{A}TEX 2ε estas prezentita en la angla; la esperantologiaĵoj, en Esperanto. (Tio ilustras dulingvan kompostadon.)

1 Esperanto and L^{A}TEX

In its early days TEX was very friendly to Esperanto, and the availability of the dotless ȷ character looked as a special favor. Unfortunately in the later evolution this special suitability failed to keep pace with the new developments in the system, especially in the newer fonts; nonetheless TEX and its family are still important for Esperanto.

It is especially so because of availability of Ispell for Esperanto and Emacs; ispell.el can ignore the TEX commands and can be taught to skip otherlanguage fragments. With its hyphenation patterns eo completes the functionality for word processing in Esperanto.

After six years of non-TEXing I’ve found many new unfamiliar features in the TEX world; I would appreciate very much advice on a better way to provide an esperantization of the system.

2 Fonts: OT1 + MLTEX = Latin-3

The main problem about hyphenation for Esperanto in TEX is the refusal of the normal TEX processor to hyphenate words with \accents in them; fortunately, a special package MLTEX makes it possible to smuggle accented combinations as simple characters. MLTEX is a part of the recent L^{A}TEX 2ε deliveries; I’ve tested eo with my Web2C 7.3.1 only.

The other way to avoid this limitation would be use of a special font, where the esperantic letters are normal simple characters (as it is done for Cyrillic). But I do not know whether such TEX fonts exist or how readily are they available.

So I do not know whether my hyphenation can work with other fonts besides the native “Old Types” (OT1). It was reported to me that Omega contains all the esperantic letters, and generally it must be a good idea to combine Unicode and TEX; but so far I have not succeeded in mastering Omega. This is why I’ve decided to limit this beta version to a Latin-3 extension of OT1.

3 The Input

There are three ways to input esperantic letters:

TEX style: \^Ce\^ha \^sa\u umman\^ga\^{\j}o ⟼ Ĉeĥa ŝaŭmmanĝaĵo

advantage: it is usable outside the scope of eo

disadvantage: it is clumsy and it blocs some Esperanto-oriented features (case change, incomplete hyphenation, spell-checking):

\uppercase{\^ciu\^{\j}a\u{u}de} ⟼ ĈIUĵAŬDE;
\lowercase{\^CIU\^JA\u{U}DE} ⟼ ĉiuĵaŭde

Deadkey style: ^Ce^ha ^sa\u umman^ga^jo ⟼ Ĉeĥa ŝaŭmmanĝaĵo

advantage: it provides the most important functionality of eo;

\uppercase{e^ho^san^go ^ciu^ja^ude} ⟼ EĤOŜANĜO ĈIU-

ĴAŬDE;

\lowercase{E^HO^SAN^GO ^CIU^JA^UDE} ⟼ eĥoŝanĝo ĉiuĵaŭde

it is pure ASCII, and does not require special source editor font or keyboard facility; it is common enough in the Esperanto community, e.g. it is understood by spell-checkers and editors

disadvantage: it is not usable outside the scope of eo; it is still clumsy (especially for the keyboards with circumflex at a shift key; and it does not work in verbatim:

 \verb.^Ce^ha. ⟼ ^Ce^ha

8-bit Latin-3 characters: ^Ce^ha ^saŭmman^ga^ȷo ⟼ Ĉeĥa ŝaŭmmanĝaĵo

advantage: the text is most readable; this encoding is supported by the Esperanto-localized editors, spell-checkers etc.; all the eo features are available, including the use in verbatim:

\verb.E^ho^san^go ^ciu^ȷaŭde. ⟼ E^ho^san^go ^ciu^ȷaŭde

disadvantage: it requires Esperanto localization of the editor used; it is not usable outside the scope of eo.

In any case input of non-esperantic accented letters can be done in the classical TEX style, and the Scandinavian letters which occupy (in Latin-1 or T1) the code slots of the esperantic letters (according to Latin3) are still available in the scope of eo, provided that the traditional (and default) encoding OT1 is used:

{\selectlanguage{eo}E^ho^san^go ^ciu^ȷaŭde \AE\ae\v N\O\o\H U\'Y\'y}

⟼ Eĥoŝanĝo ĉiuĵaŭde ÆæŇØøŰÝý But with the Cork encoding the result is a mess:

           e^ho^san^go ^ciu^ja^ude ⟼ eűoþanøo æiuĳaýde;
        E^HO^SAN^GO ^CIU^JA^UDE ⟼ EęOÞANØO ÆIUňAÝDE

Almost all the characters of the Latin-3 character set can be input directly as one-byte codes; thus all the letters of “Afrikaans, Catalan, English, Esperanto, French, Gallician, German, Italian and Turkish” (with the notable exception of Maltese).

The only exception from Latin-3 is the Maltese crossed H, which would require \usepackage[T4]{fontenc} and the African computer modern fonts (fc fonts); the lowercase h̄ is available in math mode only (= \hbar).

4 The files

The hyphenation patterns are in eohyph.tex; besides, I’ve had to make some changes in esperant.sty, esperant.ldf and latin3.tex. Because of copyright requirements the modified files receive eo∗ en their names; which actually is more convenient than esperant∗.

So the files are:

eo.ldf Babel’s esperant.ldf modified to use the esperantic characters according to Latin-3; also, some caption names are changed according to my more conservative preferences (Appendix mapsto Aldono, not “Apendico” which is anatomic only for me, etc.)

eo.sty Babel’s esperant.sty modified so as to call eo.ldf rather than esperant.ldf

eohyph.tex the hyphenation patterns for Esperanto

latin3eo.def Inputenc’s latin3.def modified to enable MLTEX’s \charsubdef and the character attributes of the esperantic letters (\catcode, \uccode,

     \lccode).

readme.dvi this file (typeset)

readme.ltx this file (L^{A}TEX source)

testo.dvi typeset specimen article using eo.

testo.ltx the source of a specimen article using eo.

5 Install

1. Put the three files, eohyph.tex, eo.sty, latin3eo.def in a place where your L^{A}TEX can see them.

2. Find the language.dat file of the Babel (typically it is somewhere about /usr/local/share/texmf/tex/generic/config/language.dat) and insert in it the line

     eo       eohyph.tex

3. Build latex.fmt. The actual form of the command depends on your TEX; in my “TEX (Web2C 7.3.1) 3.14159” it takes the form:

     $ initex --mltex \input 'latex.ltx \dump'

Then move it in an appropriate place (say

     $ mv latex.* /usr/local/share/texmf/web2c/

if you insert it into hierarchy, don’t forget to updated the database [the ls-R file] with the mktexlsr command).

If you do not have the root privileges to put the files to their appropriate locations on the server, you can keep then in your own directory (which must be searched earlier than the standard ones; the extreme case is your work directory).

If you cannot use the –mltex option you still would get some advantage from using eo, because the words which does not contain accents would still be hyphenated.

6 Usage

To use eo from L^{A}TEX 2ε you now may indicate

\usepackage[latin3eo]{inputenc}
\usepackage[eo]{babel}

You need latin3eo even if you do not use 8-bit codes. If you want to use the characters £ ¤ ° ² ³ ÷ µ × ½ in your input, you shall also need \usepackage{textcomp} from where latin3eo imports them (they are made available in the text mode and shall use the text companion TS1 font).

This document has in its preamble:

\documentclass[twocolumn]{article}
\usepackage{textcomp}
\usepackage[latin3eo]{inputenc}
\usepackage[english,eo]{babel}
\begin{document}

See also the source of this text and the specimen testo.ltx in this collection.

7 Lingvaj aspektoj

7.1 Pri vortotranĉado

La ekzempla dosiero testo.ltx entenas specimenon el la Zamenhofa Proverbaro; ĉi-sube mi prezentas pecon iom pli modernan (de la plumo de k-do Lanti). (Mi ne responsas pri la enhavo kaj lingvaj eraroj de la teksto.)

Ĝenerale mi sekvis la rekomendojn de PAG: unue, la principo morfologia; due, la tranĉo ”laŭsilaba”, kun la prefero por tranĉoj inter najbaraj konsonantoj.

Mi ankoraŭ iom hezitas, ĉu prave mi malpermesis tranĉi la sufiksojn en abo-n-antojn, be-daŭ-r-inda ktp? Ĉu tamen permesi abo-n-an-tojn?

Vi-v-ant-igi Es-pe-r-anton

En la pri-es-pe-r-anta ra-por-to ak-ce-p-t-ita de la Li-go de Na-ci-oj oni po-vas legi pri mi-li-o-noj da ler-no-li-broj jam dis-ven-d-itaj en la mon-do. Nu, ni kom-pa-ru la nom-bron de ve-raj prak-ti-k-antoj de es-pe-r-anto kun tiu de ler-no-li-bro-aĉe-t-intoj. Nur abo-n-antoj de es-pe-r-ante re-dak-t-ataj ga-ze-toj indas es-ti kon-si-de-r-ataj ki-el prak-ti-k-antoj de la lin-g-vo. Sci-ante, ke la plej le-g-ataj el-iras ape-naŭ dek-mi-l-ek-zem-ple-re, oni tuj po-vas ek-vi-di, ki-om sen-si-g-ni-fa es-tas la re-zul-to de la ĝis-nu-na pro-pa-gan-do. Ki-el kla-r-igi ti-un be-daŭ-r-indan kon-sta-ton? Mul-taj per-so-noj ler-nis es-pe-r-anton nur pro mo-do, pro ia dan-d-ismo. Ne-ni-am ili kon-sci-is pri la gra-vo de la mond-lin-g-va afe-ro. For-pa-sis la mo-do, aŭ pro ia kaŭ-zo ili plu ne oku-p-iĝis pri la afe-ro. La plej-mul-to el la aĉe-t-intoj de ler-no-li-broj ne ĝis-fun-de ler-nis la lin-g-von. “Ĝi es-tas ti-el fa-ci-le ler-n-ebla!” di-ras la tro-ig-em-uloj, k pri tio ne tro-vas ian ĝu-on en le-g-ado de es-pe-r-antaj tek-s-toj. Ti-uj bal-daŭ ĉe-sis in-te-re-s-iĝi pri la mo-v-ado. In-ter-na-ci-istoj ler-nis es-pe-r-anton, ĉar ili opi-ni-is, ke in-ter-na-cia lin-g-vo es-tas in-ter-na-ci-ig-ilo. Sed ne tro-v-ante oka-zon apli-ki prak-ti-ke sian sci-on, ili an-kaŭ for-la-sis niajn vi-cojn. La ri-d-inda, fi-re-li-gi-eca spi-ri-to, kiu an-taŭ-mi-li-te ĉiam pre-zi-dis en es-pe-r-antaj ma-ni-fe-s-ta-ci-oj, forpe-lis kelkajn re-vo-lu-ci-ulojn, ki-uj ne vo-lis par-to-pre-ni en mo-v-ado as-pek-t-anta ki-el kva-zaŭa “Sal-var-meo”. Ali-aj kaŭ-zoj ek-zi-s-tas, ki-uj an-kaŭ po-vus res-pon-di al la ĉi-supre sta-r-ig-ita de-man-do. Ki-aj ajn es-tas la ti-a-loj, ki-uj mal-hel-pis la en-plan-t-iĝon de es-pe-r-anto en la vi-vo, oni ne po-vas mal-a-ten-ti la fak-ton, ke, mal-graŭ dis-ven-d-ado de mi-li-o-noj da ler-no-li-broj, la nom-bro de ve-raj prak-ti-k-antoj es-tas an-ko-raŭ tre mal-gran-da. Ta-men, nur prak-ti-k-antoj de lin-g-vo igas ĝin vi-v-anta: La-ti-non ĉiu-ta-ge k de-v-ige ler-nas mi-li-o-noj da stu-den-toj en la tu-ta mon-do. Spi-te tio la-ti-no re-s-tas nur mor-t-inta lin-g-vo, ti-al ke ĝi ne es-tas uz-ata en la prak-ti-ko. Ni do unue de-vas ple-ne kon-scii pri la ne-pra ne-ce-so de of-ta uz-ado de es-pe-r-anto, por el-iri, al-me-naŭ spi-ri-te, el la ka-dro de nia na-cio,

– ce-le al tut-mon-da kul-tu-ro. Ni de-vas ĝis-fun-de ler-n-adi nian lin-g-von por ĝui ĝi-an spi-ri-ton k ĝin vi-v-ant-igi per novaj es-prim-ma-ni-e-roj. Uzi es-pe-r-anton, ne fa-r-ante gra-ma-ti-kajn era-rojn es-tas nur ak-ce-so-r-aĵo. Kio gra-vas, tio es-tas encer-b-igi, en-men-s-igi la ge-ni-econ de la ra-cia es-pri-m-ilo, ki-un kre-is Za-men-hof. Kaj pre-ci-pe ĉiuj SAT-anoj de-vas ler-te pe-n-adi por ke nia or-ga-ni-zo ebl-igu al ĉiuj ma-te-ri-a-lan uti-l-ig-adon de es-pe-r-anto. La ĝis-nu-na pre-s-kaŭ nur var-ba pro-pa-gan-do si-mi-lis la mi-to-lo-gi-an ba-re-lon de la Da-na-id-inoj. Oni var-bis, var-b-adis, sed la var-b-itoj nur trans-pa-sis la sen-fun-dan es-pe-r-antan mo-v-adon. Mi es-pe-ras, ke fi-ne ĉiuj se-ri-o-z-uloj aten-tos pri la fak-toj; kom-pre-nos, ke nia afe-ro es-tos so-li-da nur ki-am la aĉe-t-intoj de gra-ma-ti-koj ne for-la-sos es-pe-r-anton post kelka tem-po, sed en-vi-c-iĝos en SAT por uti-l-igi sian ler-nan aki-r-aĵon. Al ĉiuj var-b-itoj ni kom-pre-n-igu, ke ili kun-tre-nas na-ci-ecan he-re-d-aĵon, ki-un ne-ce-sas for-ĵe-ti per ki-el eble plej of-ta uz-ado de sen-na-ci-eca lin-g-vo kun ĉiu-lan-daj sam-ce-la-noj. Es-pe-r-anto es-tu en niaj ma-noj tra-fa edu-k-ilo, kiu igos nin indaj mond-ci-vi-t-anoj. Ti-e-le ĝi fa-r-iĝos ve-re vi-v-anta lin-g-vo, kiu kre-os mond-kul-tu-ron, sen-na-ci-ecan spi-ri-ton, – k hel-pos al la ru-i-n-igo de la land-li-moj; al la for-igo de la ha-lad-za pa-tri-o-t-ismo mor-t-iga.

7.2 Pri la rubriknomoj

Ne ĉiuj ŝanĝoj en eo.sty ŝuldatas al la neceso realigi vortodividadon. Du el ili esprimas miajn lingvajn preferojn.

Precipe unu el la tradukoj en esperant.sty impresis min tre malagrable:

  \def\appendixname{Apendico}

Jes, tio konformas al PIV, sed tio estas unu el la nemaloftaj okazoj kiam la PIV-a difino vekas en mi vivan proteston.

La neoficiala vorto “apendico” ja estas internacia, sed precipe en sia senco anatomia. Interalie, nur tiun sencon ĝi havas en la rusa (kaj aliaj nelatinidaj lingvoj). Tial ĝia apero en la senco “Aldona, akcesora parto, en la fino de verko, libro aŭ dokumento” impresas almenaŭ strange; same strange kiel nomi aldonan libroparton hepato, reno aŭ klaviklo.

Mi eĉ dirus ke sendi leganton en tian mukan vermosimilan intestan elkreskaĵon estus malĝentilaĵo.

Mi komprenas ke la vorto havas alian etimologion, “alpendaĵo”, kiel la germana Anhang; tia vorto sufiĉe trafe priskribas la anatomiaĵon, kaj estas tute maltrafa por libroparto: el zorge bindita libro ne pendas iaj kromaĵoj.

Resume, mi opinias tion klasika okazo kiam vorton, akceptitan pro iu internacia signifo, oni ekuzas ankaŭ kun la neinternaciaj signifoj kiujn ĝi havas en la fonta(j) lingvo(j). La perfida “internaciismo”.

La normala Esperanta vorto estus por mi “Aldono”. Tiun vortoj multaj uzas sponte (kun plezuro mi vidis ke en PMEG la afero estas nomata Aldonoj) kaj ĝi respondas al la tradicio de multaj lingvoj (mi faris `grep \appendix *` en la koncerna Lateĥa dosierujo):

| croatian     {Dodatak}
| czech        {Dodatek}
| estonian     {Lisa}
| lsorbian     {Dodawki}
| polish       {Dodatek}
| slovak       {Dodatok}
| slovene      {Dodatek}
| ukraine      Dodatok
| usorbian     {Dodawki}

La rusa uzas “Priloĵenie”, proksimume “almetaĵo” aŭ “ĉemeto”, kiu similas la germanan “Beilage” aŭ

| finnish      {Liite}   (t.e. ``alfiksa^ȷo'')
| danish       {Bilag}
| dutch        {B"ylage}
| norsk        {Tillegg}   or Appendiks
| russian      Prilo^jenie
| swedish      {Bilaga}

kaj iom al

| french       {Annexe}
| romanian     {Anexa}

Mi ne scias la ideon de

| bahasa       {Lampiran}
| breton       {Stagadenn}
| greek        {Par'arthma}
| irish        {Aguis\'{\i}n}
| magyar       {F\"uggel\'ek}
| scottish     {Ath-sgr`{\i}obhadh}
| turkish      {Ek}
| welsh        {Atodiad}

kaj por fini mi listigu la latinidajn

| catalan      {Ap\`endix}
| english      {Appendix}
| galician     {Ap\'endice}
| italian      {Appendice}
| portuges     {Ap\^endice}
| spanish      {Ap\'endice}

Kiel mi jam diris, “Apendico” estas por mi malakcektebla en la libra senco; sed mi ankaŭ povas imagi ke la naiva “Aldono” povas kaŭzi problemojn en la frazoj kiel

“la Oficialaj Akademiaj Aldonoj 3–5 estas troveblaj en la Aldono 4a de nia libro”.

Evidente, oni ĉiam povas iel elturniĝi, sed eble estas pli bona solvo? (Kvankam por mi evidentas ke la “natura”, memtrudiĝanta vorto esperanteca por tiu afero estas “Aldono”.)